صراط مستقیم یعنی چه؟ آیا تا به حال به وصف مستقیم فکر کرده ایم که چرا خداوند مهمترین وصف راه نجات را در مستقیم بودن می داند؟ تعبیر رایج این است که صراط مستقیم یعنی راه راست. راست هم یعنی عدم انحراف به چپ و راست! آیا مستقیم در زبان عربی قرآن همان راست بودن است؟

رابطه هدایت و مشیت در تبیین صراط مستقیم  آمده است : وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى‏ دارِ السَّلامِ وَ يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقيمٍ (یونس/25). اساساً خدا کسی را به  صراط مستقیم هدایت می کند که بخواهد. این معنا در آیات دیگر هم تکرار شده است. (بقره/142و 213، انعام/39،  نور/46).  در پایان مسئله شرح صدر هم خداوند می گوید: وَ هذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً (انعام/126).

صراط مستقیم یعنی چه؟ مستقیم بودن را به راست بودن و به دوطرف جاده منحرف نشدن تعبیر کرده اند، چنانچه که در ترجمه های قرآن صراط مستقیم را راه راست معنا نموده اند. تلقی عمومی هم این است که صراط مستقیم ، چنانچه که از آیه بعد به دست می آید غیرالمغضوب علیهم و لاالضالین است. این معنا غلط نیست اما نیازمند تحقیق بیشتر است. راست به راهی گفته می شود که کج نمی شود، آیا راست بودن یعنی یکنواختی؟ از آیات قران بر می آید که مستقیم بودن نشان تبدیل ناپذیری است. خداوند صراط مستقیم را دیناً قیماً معرفی می کند: قُلْ إِنَّني‏ هَداني‏ رَبِّي إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقيمٍ ديناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً ... (انعام/161)

و آن دین قیم را در جایی دیگر خلقی تبدیل ناپذیر معرفی می کند: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي‏ فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ... (روم/30)

نتیجه توحیدی که باید از این تبدیل ناپذیری فهمید این است که دين صراط مستقيم است يعني تبديل ناپذير است وبه دست ما نيست. تبدیل ناپذیری و قیّم بودن را باید با هم تحلیل کرد. یعنی کيش ابراهيمي دين قيّم وبرپا دارنده است و او ما را به پا مي دارد و ما براي اتصاف به آن کافيست که به آن دل بدهيم وتسليم باشيم. استقامت هم یعنی تبدیل نکردن و تبدیل نشدن و صراط مستقيم صراط استقامت وتسليم است.

اینجاست که حافظ به مدد دولت قرآن، در شعر خود معنای اصلی صراط مستقیم را به کار می برد. از نظر او سالک نگران خير وشر آنچه در راه پيش مي آيد نيست بلکه کافيست که که استقامت بورزيم تا در راه باشيم. در راه آمدن همان گمراه نشدن است.

در طريقت هرچه پيش سالک آيد خير اوست/ در صراط مستقيم اي دل کسي گمراه نيست